Schorzenia żył kończyn dolnych należą do powszechnych. Można wyróżnić tu dwie grupy chorób:

- zakrzepice żylne

- przewlekłą niewydolność żylną (PNŻ), która to może – lecz nie musi – być następstwem zakrzepicy.

Szacuje się, że w populacji europejskiej na zmiany te cierpi aż 40-60% kobiet i 15-30% mężczyzn. Na dziedziczenie skłonności do powstawania żylaków nie mamy żadnego wpływu, jednakże zapobieganie ich powstawaniu czy też hamowanie ich rozwoju w dużej mierze zależy od trybu życia oraz od odpowiedniego żywienia.

Dietoterapia przewlekłej niewydolności żylnej, jak i żywienie mające chorobie tej zapobiegać, opiera się na trzech podstawowych filarach:

- wzmacnianiu ścian żył,

- zapobieganiu zaparciom,

- przeciwdziałaniu nadwadze i otyłości.

Wzmocnienie ścian żył.

Nadciśnienie żylne ma destrukcyjne wpływ na rozkład kolagenu i powoduje, że żyły tracą swoja sprężystość. W wyniku procesów obronnych organizmu, wzrostowi ulega stężenie hialuronianu, co z kolei przyczynia się do powstawania obrzęków i uczucia ciężkości w nogach. By nie dopuścić do takich zmian bądź hamować już istniejące, ważne jest wzmacnianie ścian żył.

Istnieje szereg naturalnych substancji, które wykazują takie wzmacniające działanie:

- Flawonoidy - tTo grupa kilku tysięcy substancji pochodzenia roślinnego. Wykazują ona silne działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne, wzmacniają ściany naczyń krwionośnych, zapobiegają ich pękaniu i ograniczają ich przepuszczalność, dzięki czemu zmniejszają ryzyko powstawania obrzęków. Obfitują w nie warzywa i owoce, a także napar z liści krzewu herbacianego.

- Antocyjany – są grupą niebiesko-czerwonych barwników roślinnych. Bogatym ich źródłem są warzywa i owoce mające takie zabarwienie, np. czarne jagody, śliwki, borówki amerykańskie, jeżyny, wiśnie, ciemne winogrona, czerwona i czarna fasola, czerwona kapusta, bakłażany.

- Rutyna – przedłuża i wzmacnia działanie witaminy C. Źródłem rutyny są głównie: kasza gryczana, dziurawiec, aronia, mięta, kwiaty czarnego bzu, szczaw. Stanowi ona składnik wielu dostępnych bez recepty preparatów, stosowanych w okresie zwiększonego zachorowania na przeziębienie i grypę.

- Katechiny – ich najbogatszym źródłem jest ekstrakt z liści krzewu herbacianego (szczególne znaczenie ma tu herbata zielona i czarna), a także kakao.

- Diosmina, hesperydyna – znajdują się głównie w owocach cytrusowych.

- Witamina C - wśród wielu funkcji biochemicznych, jakie kwas askorbinowy pełni w organizmie, szczególne znaczenie dla kondycji żył ma jego działanie stymulujące na produkcję kolagenu oraz przeciwdziałanie procesom peroksydacyjnym. Źródłem witaminy C są produkty roślinne, przede wszystkim surowe warzywa i owoce, m. in. czarna porzeczka, owoce cytrusowe, owoce dzikiej róży, truskawki, papryka, warzywa kapustne.

- Nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 -  DHA, EPA, ALA, mają działanie przeciwzapalne, przeciwzakrzepowe, zmniejszają ryzyko wystąpienia zatorów żylnych, regulują ciśnienie krwi i wpływają na obniżenie poziomu trójglicerydów we krwi. Źródłem tych kwasów tłuszczowych są: tłuste ryby morskie, siemię lniane, awokado, olej rzepakowy, olej lniany, orzechy włoskie, żółtko jaja.

Zapobieganie zaparciom.

Zaparcia powodują zwiększenie ciśnienia w jamie brzusznej. Tym samym uciskane żyły przepuszczają mniej krwi, zaczyna ona zalegać w żyłach kończyn dolnych, a zastawki rozszerzają się, co utrudnia ich domykanie się. Pojawianie się zaparć jest przeważnie skutkiem złej diety. Jedzenie dużej ilości produktów przetworzonych, rafinowanych i słodyczy rozregulowuje prawidłową perystaltykę jelit. By zapobiegać zaparciom bądź zlikwidować już istniejące, warto przestrzegać następujących wskazań:

- dbać o odpowiednią podaż błonnika, czyli ok. 40 g/dobę. Przy zaparciach już występujących, najlepiej zastosować dietę bogatoresztkową (wysokobłonnikową), tj. zawierającą 50-70 g/dobę polisacharydów roślinnych. Jednakże uwaga: zwiększanie ilości błonnika w diecie powinno następować stopniowo, by nie obciążyć przewodu pokarmowego raptowną zmianą.

-wskazane jest wprowadzenie do jadłospisu: pełnoziarnistego pieczywa, brązowego ryżu, grubych kasz, razowych makaronów, otrąb, pełnoziarnistych płatków zbożowych, suszonych i surowych owoców, surowych i gotowanych warzyw, roślin strączkowych, orzechów, nasion, siemienia lnianego.

- zrezygnować z produktów wysokoprzetworzonych, rafinowanych, konserwowanych chemicznie, zawierających wzmacniacze smaku.

- niewskazane są również: alkohol, produkty zawierające duże ilości tłuszczów nasyconych (tłuste mięsa, sery, pasztety, wędliny, kremy), kakao, wyroby cukiernicze.

- wprowadzić do jadłospisu produkty fermentowane: naturalne jogurty, kefiry, kiszoną kapustę, kiszone ogórki, kwas chlebowy. Należy zwrócić uwagę na skład tych produktów: lista składników powinna być jak najkrótsza, nie zawierać cukru, konserwantów itd.

- potrawy przygotowywać na parze, gotować, dusić, piec w folii, smażyć bez tłuszczu.

- wypijać odpowiednią ilość płynów, najlepiej 2-3 litrów na dobę.

Przeciwdziałanie nadwadze i otyłości.

Masa ciała wyższa niż pożądana powoduje zwiększenie ciśnienia w żyłach kończyn dolnych, zwiększając tym samych ich obciążenie. Co więcej, u osób z nadwagą, a z otyłością w szczególności, często obserwuje się obniżoną aktywność fizyczną, co dodatkowo działa niekorzystnie na układ żylny. Należy też pamiętać, że osoby otyłe są bardziej podatne na zapalenie tkanki podskórnej, które to także upośledza przepływ krwi w kończynach dolnych. Należy więc dążyć do unormowania masy ciała. Podstawą jest wprowadzenie odpowiedniej diety, zapewniającej dostosowaną do masy ciała i innych czynników podaż energii i składników odżywczych. W przypadku już istniejącej nadwagi bądź otyłości konieczne jest doprowadzenie do deficytu energetycznego. W zależności od stopnia nadwagi/otyłości i dodatkowych czynników (np. wieku, chorób współtowarzyszących, historii wcześniejszych prób odchudzania), ustala się indywidualnie dopasowaną dietę ubogoenergetyczną. Najlepsze efekty redukcji masy ciała daje połączenie odpowiedniej diety, aktywności fizycznej i – gdy zachodzi taka potrzeba – leczenia farmakologicznego oraz psychoterapii. Należy przestrzec przed stosowaniem tzw. cudownych diet, które mają gwarantować znaczne obniżenie masy ciała w bardzo krótkim czasie. Diety te nie tylko są nieracjonalne, lecz także przyczyniają się do powstania efektu jo-jo. W przypadku znacznej nadwagi bądź też już otyłości, dietoterapia powinna być prowadzona pod nadzorem doświadczonego dietetyka, często też we współpracy z lekarzem.

Jeśli osoba cierpiąca na PNŻ ma prawidłową masę ciała, ważne jest jej utrzymanie. Oto podstawowe wskazówki dietetyczne:

- zastąpienie produktów wysokoprzetworzonych niskoprzetworzonymi, np. białego pieczywa pieczywem razowym pełnoziarnistym.

- ograniczenie podaży soli, której to nadmiar wpływa na zatrzymywanie wody w organizmie, zwiększa skłonność do powstawania obrzęków i podnosi ciśnienie krwi. Sól warto zastąpić ziołami i przyprawami.

- ograniczenie podaży tłuszczów zwierzęcych: tłustych mięs, wędlin, tłustego nabiału. Do diety warto wprowadzić chude mięso (drób bez skóry), niskotłuszczowy nabiał, oleje roślinne.

- ograniczenie spożywania słodyczy na rzecz świeżych i suszonych owoców.

- zwiększenie spożycia ryb, szczególnie tłustych ryb morskich.

- dbanie o regularność i częstotliwość posiłków. Najlepiej zjadać 4-6 niedużych posiłków, co ok. 3 godziny.

- unikanie podjadania i objadania się wieczorami.

- zrezygnowanie ze smażenia na tłuszczu i duszenia ze wstępnym obsmażaniem na rzecz pieczenia, gotowania na parze, duszenia bez obsmażania, gotowania.

Podsumowanie.

Dieta w przewlekłej niewydolności żylnej, jak i w jej profilaktyce, powinna uwzględniać produkty spożywcze, które są bogate w substancje wykazujące dobroczynne działanie na układ krwionośny: działają wzmacniająco, uszczelniająco i przeciwzakrzepowo. Kluczowe jest także utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz regularności wypróżnień. Dieta w PNŻ, podobnie jak inne diety, powinna być zawsze skomponowana indywidualnie, różnorodna oraz uwzględniająca potrzeby i preferencje osoby, której ma służyć.